مجتبی گهستونی، روزنامه‌نگار و دبیر سرویس نخبگان و سمن‌های میراث آریا در یادداشتی نوشت: در میان تار و پودِ نقش‌مایه‌های ایرانی، آنجا که دستان هنرمندِ زنان و مردانِ دشتِ ورامین با رقصِ خامه و دار، قصه‌ای از اصالت را بر زمین می‌گسترانند، گویی زمان در میانِ اتاق‌های مهمانِ قدیمی ایستاده است. وقتی بر فرش‌های دستبافِ ورامین تکیه می‌زنیم و خستگیِ روزگار را به دستانِ نرمِ بافته‌های سنتی می‌سپاریم، تنها رویِ یک «کف‌پوش» ننشسته‌ایم؛ ما بر بستری از هویت، تاریخِ شفاهی و گرمایِ آغوشِ خانواده نشسته‌ایم. حصارِ حسن‌بیک، روستایی که با برگزاری آیین‌های احیای «قالی میناخانی» تلاش می‌کند غبارِ فراموشی را از چهره‌ی هنرِ اصیل این دیار بزداید، گواهی است بر این ادعا که قالی‌های ورامین، شناسنامه‌ زنده و جاریِ این سرزمین‌اند.

در ادامه، نگاهی دقیق‌تر به انواع قالی‌های اصیل منطقه ورامین که نامشان در فرهنگِ بافندگی این دیار ریشه دوانده است، خواهیم داشت: قالی‌های ورامین صرفاً ابزاری برای مفروش کردن خانه نیستند؛ آن‌ها ترکیبی از ذوقِ رنگ‌شناسی و مهارتِ گره‌زنی هستند که در خانه‌هایی همچون خانه‌ی بابا حجی و ننه جمیله، به عنوان میراثی گرانبها نسل به نسل منتقل شده‌اند.

بر اساس داشته‌های فرهنگی و هنری این منطقه، گونه‌های اصلی قالی ورامین عبارتند از:

۱. قالی میناخانی (نگینِ هنرِ ورامین) این قالی که اکنون با برگزاری آئین‌های «سر برون‌دار» (مراسمی برای نمایش دار قالی و احیای این هنر) در کانون توجه قرار گرفته، از مشهورترین طرح‌های منطقه است. میناخانی به دلیل نقوشِ گل‌های ریز و متصل به هم که یادآورِ گل‌های صحرایی در یک دشتِ فراخ است، شناخته می‌شود. این فرش‌ها عموماً با رنگ‌های تند و گرمِ منطقه عجین شده و نمادی از وحدت و پیوستگی در فرهنگ روستایی ورامین هستند.

۲. قالی داراخلی این نوع قالی که از دیگر بافته‌های رایج در خانه‌های قدیمی ورامین است، با رویکردی خاص در طراحیِ حاشیه و متن شناخته می‌شود. دوراخ در زبان ترکی به معنی شانه که ساختار هندسی و تکرارِ نقوش در قالی‌های داراخلی، نظم و انضباطِ حاکم بر چیدمان خانه‌های سنتی ورامین را به تصویر می‌کشد.

۳. قالی شاه‌عباسی بندی طرح شاه‌عباسی یکی از اصیل‌ترین طرح‌های فرش ایران است که در ورامین با ترکیب‌بندی «بندی» (یا واگیره‌ای) اجرا می‌شود. در این طرح، گل‌های شاه‌عباسی توسط شاخه‌ها یا اسلیمی‌های درهم‌تنیده به هم متصل شده‌اند. این فرش‌ها به دلیل ساختارِ متقارن و پرکار، جلوه‌ای باوقار و سلطنتی به اتاق‌های مهمان می‌بخشند.

۴. قالی شاه‌عباسی پا شتری این گونه از فرش، روایتی متفاوت از طرح شاه‌عباسی است. اصطلاح «پا شتری» در ادبیات فرش‌بافی معمولاً به نوع خاصی از پردازش نقوش یا شکستِ خطوط در طراحی اشاره دارد که حرکتی پویا به فرش می‌دهد. این قالی‌ها با حفظ اصالت نقوش شاه‌عباسی، تفاوتی ظریف در چیدمان و ساختارِ هندسی دارند که آن را از مدل‌های دیگر متمایز می‌کند.

۵. قالی ظل‌السلطان (گلدونی) این فرش که با نام فرشِ گلدانی نیز شناخته می‌شود، یکی از پرطرفدارترین نقوش در بافندگی ایران و به تبع آن ورامین است. نقش‌مایه اصلی آن یک گلدان پر از گل است که معمولاً به‌صورت تکرارشونده در متن فرش جای می‌گیرد. این فرش نمادی از طبیعتِ زنده در فضای بسته خانه است و به محیطِ پذیرایی، روحی تازه می‌بخشد.

۶. قالی سیاه قلم این نوع قالی به دلیل استفاده از سایه‌روشن‌های دقیق و بهره‌گیری از رنگ‌های متمایز (که گویی با قلم‌موی نقاش ترسیم شده است)، به «سیاه قلم» معروف است. این فرش‌ها معمولاً جزئیات بسیار ظریف و خطوطی قوی دارند که باعث می‌شود نقش‌ها به‌خوبی از متنِ فرش تفکیک شوند و نمایی برجسته و زنده داشته باشند. سخن پایانی وجودِ این تنوعِ بی‌نظیر در خانه‌های اصیل ورامینی، نشان می‌دهد که قالی‌بافی در این منطقه نه یک شغل فصلی، بلکه بخشی از زیستِ روزمره بوده است. برگزاری مراسمی مانند «آیین احیا سر برون دار قالی میناخانی»، نه تنها تلاشی برای زنده نگه داشتن یک مهارت قدیمی، بلکه فرصتی است برای درک این حقیقت که فرشِ ورامین، ستونِ استوارِ گرمایِ خانواده و پیوندِ نوادگان با نیاکان است. این نقش‌ها، اگرچه ساکت بر زمین نشسته‌اند، اما بلندترین راویانِ تاریخِ زنده ورامین‌اند.

انتهای پیام/